Bodemkwaliteit als fundament voor betere, weerbare wijn

In 2021 richtte de Franse wijnboer Stephen Cronk de Regenerative Viticulture Foundation (RVF) op. Binnen drie jaar tijd had hij op zijn wijngoed in de Provence te maken gehad met extreme vorst en de zwaarste bosbranden ooit in de regio. Zijn conclusie: niet de wijnstok, maar de bodem eronder moet het uitgangspunt worden.

Wetenschappelijk onderzoek geeft die conclusie inmiddels cijfers. Cover crops, bewust ingezaaide bodembedekkers tussen de rijen, kunnen de verspreiding van meeldauwsporen met meer dan 90 procent terugdringen, blijkt uit onderzoek gepubliceerd in Frontiers in Plant Science (Hasanaliyeva e.a., 2024). Diezelfde bodembedekkers voeden het schimmelnetwerk (mycorrhiza) dat de wijnstok helpt bij water- en voedingsopname, met meetbare gevolgen voor het suikergehalte in de druif.

Waarom is er een stichting voor “regeneratieve” wijnbouw?

De Regenerative Viticulture Foundation ontstond in 2021 omdat wijnbouwers volgens oprichter Stephen Cronk nergens gebundelde kennis konden vinden over bodemherstel. Cronk richtte de stichting op samen met Oregon-wijnbouwer Mimi Casteel en de Deense permacultuur-adviseur Jesper Saxgren, na een reeks Zoom-gesprekken (JancisRobinson.com, 2022). Bij de lancering in wijnclub 67 Pall Mall in Londen, in 2022, zei Cronk: “This is a critical moment for the planet. We can’t carry on in the same old way. We need a paradigm shift in how we think” (Decanter, 2022).

De Regenerative Viticulture Foundation stelt zichzelf een concreet doel: 10 procent van alle wijngaarden wereldwijd regeneratief laten werken tegen 2035. Dat is ambitieus. Nu is minder dan 20 procent van de wijngaarden wereldwijd aangesloten bij welk duurzaamheidskeurmerk dan ook, is 6 procent biologisch gecertificeerd en minder dan 1 procent biodynamisch (WSET Knowledge Centre, 2025).

Wat is het verschil tussen biologisch, biodynamisch en regeneratief telen?

Biologische wijnbouw draait vooral om wat je weglaat: synthetische bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Biodynamische wijnbouw voegt daar een kalender en specifieke preparaten aan toe, met de wijngaard als gesloten kringloop. Waar die twee methodes precies verschillen, staat uitgebreider in het artikel over biologische wijnbouw en het artikel over biodynamische wijnbouw.

Regeneratieve wijnbouw gaat een stap verder dan beide. Het draait niet om het vermijden van middelen, maar om het actief herstellen van bodem, biodiversiteit en koolstofopslag. Wetenschapsjournalist Jamie Goode, auteur van het boek Regenerative Viticulture, vat het principe kernachtig samen als “farming soils not vines”: boeren voor de bodem, niet alleen voor de wijnstok. Hoe die gedachte in de praktijk vorm krijgt, staat uitgebreider beschreven in het artikel over regeneratieve wijnbouw.

Hoe verbeteren cover crops de bodem onder de wijnstok?

Cover crops houden de bodem het hele jaar bedekt met gras, granen of kruiden in plaats van kale, opengewerkte grond. Dat verlaagt de bodemtemperatuur, remt verdamping en voedt het bodemleven via de wortels van de bedekkende planten, meldt de Regenerative Viticulture Foundation in haar toolkit (2026).

Vlinderbloemige bodembedekkers, zoals klaver of wikke, doen nog meer. Ze verhogen de totale bodemstikstof gemiddeld met 30 procent en de direct opneembare stikstof met bijna 100 procent, blijkt uit een overzichtsstudie in het wetenschappelijke tijdschrift OENO One van het International Viticulture and Enology Society (IVES, 2021). Diezelfde studie laat zien dat de mycorrhizakolonisatie van de wijnstokwortels, doorgaans 15 tot 40 procent van de wortellengte, niet wordt aangetast door de aanwezigheid van een cover crop.

Er is nog een derde effect, minder bekend maar goed gedocumenteerd: cover crops breken de directe route waarlangs regen schimmelsporen vanaf de bodem naar het bladerdek opspat. In twee biologische wijngaarden werd de ontwikkeling van valse en echte meeldauw daardoor tot meer dan 90 procent teruggedrongen en 14 tot 30 dagen vertraagd (Hasanaliyeva, Furiosi, Rossi & Caffi, Frontiers in Plant Science, 2024). Praktische varianten van bodembedekking staan beschreven in het artikel over bodembedekkers.

Wat doen mycorrhiza-schimmels voor de wijnstok en de smaak van de wijn?

Mycorrhiza-schimmels vormen een symbiotisch netwerk met de wortels van de wijnstok: de schimmel krijgt suikers van de plant, de plant krijgt in ruil een veel groter bereik om water en mineralen op te nemen. Grondbewerking, ploegen of frezen, breekt dat netwerk stuk. Dat is een van de redenen waarom regeneratieve wijnbouw grondbewerking zoveel mogelijk vermijdt, aldus de Regenerative Viticulture Foundation (2026).

Het effect reikt door tot in het glas. Onderzoek bij de druif Tempranillo toonde aan dat mycorrhizasymbiose het metabolietprofiel van de bes verandert: het glucose- en aminozuurgehalte lag duidelijk hoger in druiven van gemycorrhizeerde stokken (studie 2019, PMC). Dat is een directe, meetbare link tussen wat er onder de grond gebeurt en het smaakpotentieel van de wijn. Hoe dat ondergrondse netwerk precies werkt, staat verder uitgelegd in het artikel over mycorrhiza en het bredere bodemvoedselweb.

Maakt een gezonde bodem een wijngaard ook weerbaarder tegen droogte en hitte?

Ja, blijkt uit meerdere studies die de RVF aanhaalt. Onderzoek uit 2026 in Field Crops Research, uitgevoerd in niet-geïrrigeerde mediterrane wijngaarden, toonde aan dat het walsen van cover crops (roller-crimping) de bodembedekking, de waterstatus van de wijnstok en in nattere jaren zelfs de opbrengst verbeterde, zonder dat de druivenkwaliteit eronder leed.

Die weerbaarheid is geen overbodige luxe. Kees van Leeuwen, hoogleraar wijnbouw aan Bordeaux Sciences Agro en ruim 25 jaar verbonden aan Château Cheval Blanc, publiceerde in 2024 onderzoek waaruit blijkt dat ongeveer 90 procent van de traditionele wijnregio’s in kust- en laaglandgebieden van Spanje, Italië, Griekenland en Zuid-Californië risico loopt te verdwijnen tegen het einde van de eeuw door droogte en hittegolven.

Patrick Nijs, oprichter van Wijnfaktorij in Antwerpen en winnaar van de Gault&Millau-award voor beste Belgische rode wijn (2023) en beste witte wijn (2024), verwoordt het zo: “Bodem is voeding, water, en bovenal leven. Een gezonde bodem leidt tot gezond fruit, en gezond fruit is de basis voor kwaliteitswijn” (Wijn & Wijngaard, 2025).

Speelt bodemkwaliteit ook een rol in het Nederlandse klimaat?

Ja, ook in een gematigd zeeklimaat is bodemvocht een steeds grotere factor. Volgens Manon de Boer, woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Wijnboeren, valt er tijdens het Nederlandse groeiseizoen tegenwoordig tot 37 procent minder regen dan voorheen (Nieuwe Oogst, 2022). Dat maakt een bodem die water vasthoudt en geleidelijk afgeeft ook hier relevant, niet alleen in mediterrane wijnstreken.

Verschillende Nederlandse wijngaarden werken al langer met bodembedekkers. Wijnhoeve De Colonjes in Groesbeek, met 13 hectare de grootste biologische wijngaard van Nederland, laat sinds de oprichting in 2001 vlinderbloemigen tussen de stokken groeien voor de bodemvruchtbaarheid. Bij de biologische wijngaard van Adam Dijkstra, eveneens in Groesbeek, groeien kruidenmengsels met wel 30 verschillende soorten tussen de ranken.

De Vereniging Wijnbouwers der Lage Landen, met zo’n 900 leden, liet in 2024 via de Wageningen Wetenschapswinkel onderzoek doen naar biologische gewasbescherming zonder actieve stoffen, gericht op valse meeldauw, echte meeldauw en botrytis, de drie grootste ziekten in de Nederlandse wijnbouw. Diezelfde weerbaarheid tegen schimmeldruk is ook de reden dat veel Nederlandse wijngaarden kiezen voor schimmelresistente druivenrassen. Meer daarover staat in het artikel over PIWI’s en op de pagina met druivenrassen voor de Nederlandse wijnbouw.

De cijfers op een rij

Wat is onderzocht	Resultaat	Bron
Cover crops en meeldauwverspreiding	reductie tot meer dan 90%, vertraging 14 tot 30 dagen	Hasanaliyeva e.a., Frontiers in Plant Science, 2024
Vlinderbloemige bodembedekkers en bodemstikstof	+30% Ntot, bijna +100% Nmin	overzichtsstudie OENO One (IVES), 2021
Mycorrhizakolonisatie wortellengte bij cover crop	15 tot 40%, onveranderd t.o.v. onbedekte bodem	OENO One (IVES), 2021
Cover crops (roller-crimping) in mediterrane wijngaarden	betere vochthuishouding, hogere opbrengst in natte jaren, geen kwaliteitsverlies	Field Crops Research, 2026
Risico traditionele kust- en laaglandregio’s door droogte/hitte	circa 90% kans op verdwijnen tegen einde eeuw	Van Leeuwen e.a., wetenschappelijke publicatie, 2024
Regenval tijdens groeiseizoen in Nederland	tot 37% afname	Vereniging Nederlandse Wijnboeren, via Nieuwe Oogst, 2022

Bron: zoals vermeld per rij.

Bodemherstel is daarmee geen zijspoor van duurzame wijnbouw, maar het fundament eronder. Cover crops, mycorrhiza en een levend bodemleven bepalen niet alleen hoeveel gewasbescherming nodig is, maar ook hoe een wijnstok droogte doorstaat en welke smaak er uiteindelijk in het glas landt.